Wokół krakowskiej nekropolii – część 2


Wokół krakowskiej nekropolii – część 2

Grobowiec powstańców styczniowych i weteranów powstań narodowych na cmentarzu Rakowickim, fot. Ignacy Krieger, ok. 1885, ze zbiorów MHK

W środę popielcową 18 lutego 1863 roku cały Kraków okrył się żałobą. Niejedna rodzina straciła synów lub braci, którzy polegli śmiercią walecznych w bitwie pod Miechowem. Przez cały dzień do miasta przyjeżdżały wozy z rannymi. Wkrótce mury miasta pokryły się klepsydrami, w kościołach odprawiano żałobne nabożeństwa, a pod koniec lutego zaczęły się pogrzeby tych, którzy zmarli wskutek odniesionych ran. Powstańcy styczniowi chowani byli na cmentarzu Rakowickim w kwaterze “R”, obok kaplicy, gdzie zwyczajowo przydzielano miejsca uczestnikom powstań narodowych oraz działaczom konspiracyjnym. Stanisław Cyrankiewicz, autor przewodnika po cmentarzu, określił kwaterę jako R Polonia.

Grobowiec powstańców z lat 1863-1864, którzy zmarli w krakowskich szpitalach i domach prywatnych w wyniku ran odniesionych w bitwach i potyczkach, ma formę obelisku opatrzonego symbolami męczeństwa, zmartwychwstania i nadziei, zaś na skraju postumentu znajduje się rzeźba orła zrywającego się do lotu. Jego twórcą był Edward Stehlik, najzdolniejszy uczeń Karola Ceptowskiego z krakowskiej Szkoły Sztuk Pięknych. Pochowanych jest tu 33 powstańców, których nazwiska wyryto w kolejności chronologicznej, od Franciszka Dąbka zmarłego 23 lutego 1863 r., po Aleksandra Chrzanowskiego zmarłego 16 września 1865 r. Powyższe zdjęcie zostało wykonane przez Ignacego Kriegera 20 lat później, kiedy na terenie znajdującym się za obeliskiem, oddanym bezpłatnie przez miasto, stanął grobowiec weteranów powstań narodowych, wykonany również przez Edwarda Stehlika.

Grobowiec weteranów powstań 1830/31, 1846-49 i 1863/64 na cmentarzu Rakowickim, fot. Ewa Gaczoł, 2018

W 1880 r. obchodzono w Galicji jubileusz pięćdziesięciolecia powstania listopadowego. Pod wpływem atmosfery tego wydarzenia zrodziła się w Krakowie inicjatywa powołania Towarzystwa Opieki Weteranów Żołnierzy Polskich z roku 1831. Towarzystwo otoczyło opieką zamieszkałych na  terenie Galicji weteranów, udzielało pomocy materialnej, zapewniało opiekę lekarską, zajmowało się także urządzaniem pochówków. I to właśnie Towarzystwo było inicjatorem wzniesienia grobowca weteranów powstania listopadowego. Spoczywają tu między innymi:

  • Jan Kosch – właściciel winiarni, żołnierz 5 pułku ułanów w powstaniu 1830 r., u którego w czasie powstania styczniowego mieściła się kwatera gen. Józefa Wysockiego;
  • Tomasz Świtkowski – oficer armii napoleońskiej, major w powstaniu listopadowym, świadek śmierci gen. Józefa Sowińskiego;
  • Emilian Bednarczyk, oficer w powstaniu 1830 r., świadek choroby i śmierci Adama Mickiewicza w Konstantynopolu;
  • Franciszek Sosnowski, żołnierz 1 Pułku Krakusów w powstaniu 1830 r., ojciec aktora Ludwika Solskiego;
  • Adolf Tetmajer – ziemianin , oficer 2 pułku ułanów w powstaniu 1830 r., odznaczony krzyżem Virtuti Militari, ojciec malarza Włodzimierza i poety Kazimierza;
  • Seweryn Czaputowicz, żołnierz artylerii w powstaniu 1830 r., zarządca cmentarza Rakowickiego.

Grobowiec weteranów powstań narodowych – jedno z epitafiów, fot. Ewa Gaczoł, 2018

W grobowcu chowano początkowo weteranów powstania listopadowego, a od 1902 r. również uczestników powstania styczniowego. Jako pierwszy z nich spoczął tutaj urodzony w Irkucku Stanisław Roszkowski, syn sybiraka, żołnierz w powstaniu styczniowym, a po jego upadku sybirak. W kolejnych latach spoczęli tu m.in. kolejni powstańcy: rzeźbiarz Walery Rola Gadomski, profesor rzeźby w krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych; architekt Stanisław Dębno Krzyżanowski, prezes Związku Weteranów Powstania Styczniowego; wilnianka Scholastyka z Jamonttów Mackiewiczowa, która wraz matką i siostrami była zaangażowana w przechowywanie tajnej drukarni, działalność kurierską, przenoszenie broni i amunicji, za co skazana została na zesłanie. Ostatnie epitafium upamiętnia Antoniego Süssa, który zmarł w 1946 r. w wieku 102 lat jako jeden z ostatnich powstańców styczniowych.

Grobowiec gen. Edmunda Różyckiego, fot. Ewa Gaczoł, 2018

Nieopodal grobowca weteranów, pośród kwater powstańców 1830 i 1863 roku, spoczął także gen. Edmund Różycki, naczelnik wojenny województwa wołyńskiego w powstaniu styczniowym, sławny dowódca Pułku Jazdy Wołyńskiej, zwycięzca spod Salichy. Kontynuował on rodzinną tradycję powstańczą, zapoczątkowaną przez ojca Karola, oficera napoleońskiego i uczestnika powstania listopadowego. Ostatnie kilkanaście lat życia upłynęło mu wśród żmudnej pracy na stanowisku inspektora krakowskiego Towarzystwa Ubezpieczeń. Na jego mogile wystawionej kosztem i staraniem kolegów – urzędników, widnieje inskrypcja – wiersz Adama Asnyka:

„Tu proch rycerski prawego człowieka

na zmartwychwstanie swej ojczyzny czeka,

Gdy z wolą Bożą duch jego na przedzie

jak niegdyś braci do boju powiedzie

Matce Ojczyźnie dał swój żywot cały

Wielki w miłości i wielki w pokorze

Polsko, na chwilę odwetu i chwały

daj Tobie więcej takich synów, Boże”.

Grobowiec rodziny Ryszardów, fot. Ewa Gaczoł, 2018

Kwatera R jest obecnie rozdzielona ścieżką na dwie części Ra i Rb. W tej drugiej znajduje się nagrobek innego powstańca styczniowego Antoniego Ryszarda, który działalność konspiracyjną podjął w Radomiu jeszcze w okresie poprzedzającym wybuch powstania. W powstaniu walczył jako szeregowiec w III batalionie strzelców w oddziale Mariana Langiewicza. Brał udział w całej kampanii Langiewicza. Szybko awansował, dochodząc do stopnia porucznika i w tej randze wziął udział w ostatniej fazie walk Langiewicza w pułku żuawów Franciszka Rochebrune’a. Ranny pod Grochowiskami, przedostał się do Galicji, gdzie leczył się w Tarnowie. Osiadł potem w Krakowie pod przybranym nazwiskiem Stanisława Zaczyńskiego (poległego kolegi). Początkowo pracował jako subiekt w składzie aptecznym Waltera, a w 1866 r. otworzył sklep towarów kolonialnych. W 1879 r. otrzymał obywatelstwo austriackie, powrócił wtedy do nazwiska Ryszard. Pod koniec lat 80. XIX w. został pisarzem, a następnie kontrolerem Banku Pobożnego i pracował w nim do śmierci. Antoni Ryszard przyczynił się do założenia Towarzystwa Wzajemnej Pomocy Uczestników Powstania Polskiego 1863 i 1864 r. Jego pasją było kolekcjonowanie monet polskich doby piastowskiej i jagiellońskiej. Posiadał bogatą bibliotekę dotyczącą dziejów mennictwa i medalierstwa.

Antoni Ryszard, fot. Szymon Balicer, 1863, fotokopia „Rembrandt” początek XX w., ze zbiorów MHK

Submit a Comment

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Share This