Witaj, majowa jutrzenko!


W przeddzień 230. rocznicy uchwalenia Konstytucji 3 Maja cofnijmy się w czasie do 1891 roku, gdy świętowano stulecie tego doniosłego wydarzenia. Mistrz Jan Matejko uczcił jubileusz, tworząc monumentalny obraz, do którego namalowania przygotowywał się od dłuższego czasu. Artysta zastanawiał się, gdzie powinien umieścić akcję swego dzieła. Brał pod uwagę Salę Senatorską Zamku Królewskiego, gdzie obradował Sejm Wielki i gdzie uchwalono konstytucję – tak czynili poprzednicy Matejki podejmujący ten temat.

Fotografia czarno-biała. Reprodukcja grafiki ukazującej posłów w sali obrad
Zaprzysiężenie Konstytucji 3 Maja – miedzioryt Johanna Friedricha Bolta wg wzoru Gustava Tauberta, fot. Ignacy Krieger, około 1880, ze zbiorów Muzeum Krakowa
[Fotografia czarno-biała. Reprodukcja grafiki ukazującej posłów w sali obrad]

Ostatecznie artysta zdecydował się na odejście od tradycyjnej koncepcji i namalował pełną dynamiki scenę. Jak zanotował sekretarz malarza Marian Gorzkowski: „Po dłuższem zastanowieniu się, Matejko obrał najbardziej dla Konstytucji 3 Maja charakterystyczną chwilę, to jest ogłoszenie jej na ulicach miasta i to w czasie, gdy tłum odbywa swój pochód, dla dokonania przysięgi w kościele. Jest to według zdania Matejki chwila, w której najlepiej i najbardziej obrazowo można Konstytucję 3 Maja przedstawić; bo gdyby w obrazie przedstawił samą tylko przysięgę, to ona nastrajałaby uroczyście wszystkie jednako osoby i nie byłoby w tem ani skali wzruszeń, ani dramatycznego w obrazie pierwiastku. Artysta musiał więc stworzyć nowy wypadek, jak gdyby w rzeczywistości on istniał i dlatego to ostatnie przedstawienie Konstytucji 3 Maja, jest prawdziwą artystyczną kompozycją, powstałą samodzielnie, we własnej jego duszy” (Marian Gorzkowski, Jan Matejko. Epoka lat dalszych do końca życia artysty, Kraków 1898, s. 510-511).

Fotografia barwna. Reprodukcja obrazu ukazującego pochód posłów z Zamku Królewskiego do kościoła  św. Jana po uchwaleniu Konstytucji 3 Maja
„Konstytucja 3 Maja 1791 roku” – obraz Jana Matejki, 1891, ze zbiorów Zamku Królewskiego w Warszawie
[Fotografia barwna. Reprodukcja obrazu ukazującego pochód posłów z Zamku Królewskiego do kościoła św. Jana po uchwaleniu Konstytucji 3 Maja]

Wielkie (duchem i formatem – 246 x 447 cm!) dzieło historyczne malarz tworzył przez kilka miesięcy, od stycznia do października 1891 roku, jednak w maju prace były już na tyle zaawansowane, że obraz mógł uświetnić jubileuszową wystawę zorganizowaną w Sukiennicach. Krakowski „Czas” donosił: „Nowe to dzieło Matejki, chociaż jeszcze niezupełnie wykończone, przedstawia się niemniej już dzisiaj w całej swej okazałości; a wdzięczność należy się tylko mistrzowi za to, że ze względu na uroczystość zbliżającej się stuletniej rocznicy, zezwolił wyjątkowo na wystawienie obrazu, którego nie dozwolił mu stan zdrowia do ostatecznego wykończenia doprowadzić, a którego widok w obecnej chwili napełni wszystkich serca niekłamaną radością” („Czas” nr 100, 2 maja 1891, s. 2). Z kolei Gorzkowski zapisał: „(…) artysta zrobił niebywały dotąd wyjątek i pozwolił ten obraz na półtorej doby w sali Sukiennic wystawić, gdzie wstęp dla ludu i mieszczan był bezpłatny” (M. Gorzkowski, op. cit., s. 514)

Zapewne w tym czasie dzieło zostało sfotografowane przez Natana Kriegera, gdyż można dostrzec brak wielu szczegółów znajdujących się na ostatecznej wersji obrazu, a niektóre partie potraktowane są szkicowo. Fotografia wykonana przez Kriegera przedstawia obraz olejny na płótnie, bez ram, umieszczony na sztalugach w pracowni artysty, wypełniający praktycznie cały kadr.

Fotografia czarno-biała. Reprodukcja obrazu ukazującego pochód posłów z Zamku Królewskiego do kościoła św. Jana po uchwaleniu Konstytucji 3 Maja
„Konstytucja 3 Maja 1791 roku” – obraz Jana Matejki, fot. Natan Krieger, 1891, ze zbiorów Muzeum Krakowa
[Fotografia czarno-biała. Reprodukcja obrazu ukazującego pochód posłów z Zamku Królewskiego do kościoła św. Jana po uchwaleniu Konstytucji 3 Maja]

Z kolei w zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie znajduje się inna reprodukcja fotograficzna obrazu (już ukończonego), wykonana przez Juliusza Miena.

Fotografia czarno-biała. Reprodukcja obrazu ukazującego pochód posłów z Zamku Królewskiego do kościoła św. Jana po uchwaleniu Konstytucji 3 Maja
„Konstytucja 3 Maja 1791 roku” – obraz Jana Matejki, fot. Juliusz Mien, 1891, ze zbiorów Muzeum Narodowego w Krakowie
[Fotografia czarno-biała. Reprodukcja obrazu ukazującego pochód posłów z Zamku Królewskiego do kościoła św. Jana po uchwaleniu Konstytucji 3 Maja]

Kilka wycinków z fotografii wykonanych przez Kriegera i Miena posłuży nam do pokazania, że zdjęcia te powstały na różnych etapach tworzenia dzieła przez Matejkę.

W zbiorach krakowskiego Muzeum Narodowego znajdziemy również niezwykle ciekawą fotografię autorstwa Juliusza Miena, odsłaniającą nieco z warsztatu mistrza Jana. Po lewej widać fragment obrazu „Konstytucja 3 Maja”, zaś z tyłu, za siedzącym w centrum kadru artystą, widoczne są schodki z poręczą, które umożliwiały malowanie górnych partii wielkoformatowych dzieł.

Fotografia czarno-biała. W centrum starszy mężczyzna siedzący na krześle, za nim schodki, po lewej fragment obrazu, po prawej rekwizyty
Jan Matejko w pracowni, fot. Juliusz Mien, 1891, ze zbiorów Muzeum Narodowego w Krakowie
[Fotografia czarno-biała. W centrum starszy mężczyzna siedzący na krześle, za nim schodki, po lewej fragment obrazu, po prawej rekwizyty]

Malując „Konstytucję 3 Maja”, Matejko nie trzymał się ściśle faktów historycznych, lecz przedstawił własną przemyślaną wizję, zawierającą sceny i postacie związane z głównym tematem dzieła. W centrum kompozycji został przedstawiony marszałek Sejmu Wielkiego Stanisław Małachowski z egzemplarzem konstytucji w ręku – to on jest najważniejszą, przyciągającą wzrok postacią, a jego jasny strój odcina się na ciemnym tle. Niesiony na rękach przez posłów Małachowski bywa mylnie utożsamiany z królem Stanisławem Augustem Poniatowskim, którego artysta sportretował w stroju koronacyjnym, na schodach wiodących do kościoła św. Jana (choć w rzeczywistości dotarł on do świątyni przez ganek łączący świątynię z Zamkiem Królewskim). Centralna pozycja marszałka – a nie króla – służy podkreśleniu, że Konstytucja 3 Maja została uchwalona przez Sejm, a nie nadana przez monarchę.

Najdobitniej o autorskiej wizji Matejki świadczy umieszczenie na obrazie postaci prezydenta Warszawy Jana Dekerta, który nie dożył uchwalenia konstytucji, gdyż zmarł w październiku 1790 roku. Artysta podkreślił w ten sposób rolę mieszczaństwa w staraniach o reformy ustrojowe. Matejko sportretował również przeciwników konstytucji, którzy w rzeczywistości nie uczestniczyli w pochodzie, lecz pozostali w sali obrad – w ten sposób dyskretnie zasygnalizował obecność frakcji wrogich wobec prób podźwignięcia Rzeczypospolitej z upadku. Siły przeciwne zmianom, chwilowo powstrzymane, wkrótce miały zatriumfować.

Fotografia czarno-biała. Fragment obrazu ukazujący mężczyznę składającego ukłon
Jan Dekert – fragment obrazu Jana Matejki „Konstytucja 3 Maja 1791 roku”, fot. Natan Krieger (fragment), 1891, ze zbiorów Muzeum Krakowa
[Fotografia czarno-biała. Fragment obrazu ukazujący mężczyznę składającego ukłon]

Obraz obecnie znajduje się w Zamku Królewskim w Warszawie – zgodnie z wolą artysty. Tak na ten temat pisał jego sekretarz: „[Matejko] Pragnie ostatnią swą pracę, obraz Konstytucji 3 Maja, na własność oddać narodu, Warszawie ją ofiarować, dodając, aby ten obraz pod opieką Sejmu [Krajowego Galicji we Lwowie], a w gmachu sejmowym został do czasu, aż póki będzie go można bezpiecznie do Warszawy odesłać. Przy zmianie bowiem, da Pan Bóg, szczęśliwych wypadków, które za łaską Bożą nastąpić mogą, pragnie on, by obraz jego był zawieszony w komnatach Królewskiego Zamku w Warszawie, to jest tam, gdzie ta wiekopomna uchwała konstytucji przeprowadzona została” (M. Gorzkowski, op. cit., s. 538). Pragnienie to udało się spełnić dopiero w 1984 roku.

Fotografia barwna. Grupa zwiedzająca salę muzealną. W głębi na ścianach dwa wielkoformatowe obrazy
Galeria malarstwa Jana Matejki w Zamku Królewskim w Warszawie – po lewej obraz „Konstytucja 3 Maja 1791 roku”, po prawej „Rejtan – upadek Polski”,
źródło: www.zamek-krolewski.pl
[Fotografia barwna. Grupa zwiedzająca salę muzealną. W głębi na ścianach dwa wielkoformatowe obrazy]

Świętując 230. rocznicę uchwalenia Konstytucji 3 Maja wspomnijmy nie tylko jej twórców, którzy podjęli próbę reform, ale też mistrza Jana Matejkę, który swoim darem dla narodu dał wyraz niezłomnej wiary w odrodzenie niepodległego państwa polskiego.

Share This