Felicjanki na Nowym Świecie


Nowy Świat, czyli dawne przedmieście Krakowa, od czasów średniowiecza zajmowało przedpole Bramy Wiślnej w rejonie dzisiejszych ulic Zwierzynieckiej i Smoleńsk. Teren, usytuowany za dawnymi mokradłami otaczającymi Kraków od strony zachodniej, jako trwała pozostałość po wylewach Wisły i Rudawy, nazywany był również Żabim Krukiem. Stawy i mokradła przedzielała grobla, po której od wspomnianej Bramy Wiślnej, biegł trakt zwierzyniecki. Dziś obszar ten zajmuje jedna z najbardziej charakterystycznych budowli Nowego Świata, czyli kompleks klasztorny Zgromadzenia ss Felicjanek z kościołem Niepokalanego Serca Najświętszej Maryi Panny przy ul. Smoleńsk 6. Jednak odkrycie historii powstania zabudowań klasztornych w tym miejscu wymaga przeniesienia się do zaboru rosyjskiego i warszawskiej siedziby zakonu. 21 listopada 1855 roku Maria Truszkowska, dziś błogosławiona, i jej kuzynka Klotylda Ciechanowska, przyjęły w Warszawie habity tercjarskie z rąk kapucyna Honorata Koźmińskiego. Rytuałem sióstr, które przyjęły imiona Angela i Weronika, były spacery z grupą dzieci i kobiet, nad którymi sprawowały opiekę, na modlitwę do kościoła o.o. Kapucynów przy ul. Miodowej przed figurę św. Feliksa. Gromadkę zaczęto nazywać “dziećmi od św. Feliksa”, a siostry „siostrami św. Feliksa” inaczej „felicjankami”. Gdy pokoiki na poddaszu przy ul. Kościelnej 10 na Nowym Mieście, które były siedzibą ochronki okazały się za małe, siostry przeprowadziły się do mieszkania przy ul. Mostowej, a instytucję przez nie prowadzoną nazywano “Instytutem Panny Truszkowskiej”, potem zaś “Zakładem św. Feliksa”. I to właśnie on stał się patronem Zgromadzenia Sióstr Felicjanek, zaś za datę jego początku przyjmuje się rok 1855. W 1858 r. Zgromadzenie zajęło gmach przy ul. Daniłłowiczowskiej, zwany Biblioteką Załuskich, zaś w 1860 r. nastąpił jego podział na I chór klauzurowy i II chór oddający się działalności apostolskiej. Felicjanki szły do pracy w ochronkach wiejskich, których na terenie zaboru rosyjskiego było dwadzieścia siedem; uczyły religii, pisania i czytania zarówno dzieci, jak i dorosłych. W trakcie Powstania Styczniowego siostry pielęgnowały rannych, zajmowały się sierotami ofiar, niosły pomoc wszystkich potrzebującym. Kasata wielu zakonów w Królestwie Kongresowym, w tym m.in. Zakonu Felicjanek, miała być represją władz rosyjskich za pomoc udzieloną podczas Powstania. 8 listopada 1864 roku cesarz Aleksander II wydał ukaz kasacyjny, który przeznaczał 110 męskich klasztorów i 4 żeńskie, w tym Felicjanek do likwidacji. Wywołało to protesty Watykanu, pogorszenie stosunków, a w konsekwencji do ich zerwania w 1866 roku. 17 grudnia 1864 roku siostry miały zrzucić habity i rozejść się do domów. 20 grudnia siostry klauzurowe zostały przewiezione do Łowicza, wśród nich Matka Angela. Jedynym domem, nie objętym ukazem carskim, była placówka Zgromadzenia w Krakowie przy ul. Mikołajskiej 18 (na rogu ul. Św. Krzyża, dziś mieści się tu Muzeum i Archiwum błogosławionej Marii Angeli Truszkowskiej) i tu, mając zgodę władz monarchii austro-węgierskiej udały się Felicjanki z zaboru rosyjskiego.

Oto jak zapisane zostało osiedlenie się Zgromadzenia w Krakowie i Galicji w “Historyia Zgromadzenia SS. Felicjanek na podstawie rękopisów”, Kraków  ; Historia Zgromadzenia Sióstr Felicjanek. Cz. 2, s 1. Za staraniem i pośrednictwem X. Biskupa Antoniego Gałeckiego uzyskały SS. Felicjanki w r. 1865 pozwolenie na osiedlenie się w Galicji, t. J. w ówczesnym zaborze austrjackim. W tym czasie Zgromadzenie posiadało już trzy domy w Krakowie, to też, korzystając z pozwolenia, zjeżdżało coraz więcej Sióstr do grodu podwawelskiego. Było to zrazu połączone z niewygodami i trudnościami, głównie z powodu formalności, związanych z przesiedleniem, a trwających nieraz bardzo długo. Bywały wypadki. że niektóre Siostry, nie mogąc doczekać się aktu przesiedlenia, oblekane były w. Kapitularzu, a używały sukni świeckiej tak długo, dopóki przesiedlenia nie otrzymały. Tak samo każda Siostra przyjeżdżająca z Kongresówki do Krakowa, chociażby była już profeską, występować musiała nazewnątrz w charakterze osoby świeckiej, starającej się dopiero o wstąpienie do Zgromadzenia. Posyłała więc na policję odpowiednie podanie o przesiedlenie, przyczem charakterystyczne było pytanie: „Czy pani przesiedlasz się, aby wstąpić do Zgromadzenia SS. Felicjanek?” Odpowiedź brzmiała oczywiście: „Tak.” Policja, wtajemniczona przez komisarza Zgromadzenia, księdza Oprzędka, nie robiła trudności… Zgromadzenie na terenie Krakowa i zaboru austriackiego rozwijało się bardzo szybko. Cytowana pozycja zawiera również wspomnienia samych sióstr dotyczące początków kościoła i klasztoru Zgromadzenia sióstr Felicjanek przy ul. Smoleńsk: M. Fundatorka, dowiedziawszy się o potwierdzeniu Zgromadzenia przez rząd austrjacki, wysyłając do Krakowa M. Elżbietę i M. Annę, poleciła im by szukały gdzieś gruntu odpowiedniego pod budowę klasztoru – przyszłego Domu Macierzyńskiego. Jakoteż po długiem szukaniu znalazły na Smoleńsku 3-morgową realność, w miejscu prawie pustem. Kiedyś był to folwark biskupi, później przeszedł na własność niejakich PP. Kozłowskich. Było to przedmieście niezabudowane ; tu i ówdzie stały małe domki parterowe, ogrody, za któremi ciągnęły się błonia i pola – więc powietrze świeże i dobre. Mały domek na tej realności, na rogu ulicy Straszewskiego był dość zniszczony, potrzebował pewnego nakładu – używany był jako dom zajezdny; w podwórzu były stajnie, gdzie umieszczano konie przyjezdnych. Plac wynajęty był na skład węgli i drzewa – wszystko to otoczone ogrodem – ale widoczny obraz zniszczenia i nieporządku. Mimo to wszystko czuły się silnie pociągane w duszy, by tę realność nabyć. Odniosły się z tem do M. Fundatorki i zostały upoważnione do zrobienia kontraktu. M. Anna, zebrawszy, jakie tylko mogła pieniądze, po wielu trudach kupiła to za 22,000 złr. Zaraz też sprowadziła z Warszawy, dawną Ekonomkę Zgromadzenia, M. M. Paulinę i wspólnemi siłami zabrały się spiesznie do urządzenia Smoleńska. Historyia Zgromadzenia SS. Felicjanek na podstawie rękopisów; Historia Zgromadzenia Sióstr Felicjanek. Cz. 1, s 353-354

Środki na budowę siedziby Zgromadzenia pochodziły od wspomnianej Matki Fundatorki siostry Rafaeli Sadowskiej, a także z ofiar społeczeństwa. 2 sierpnia 1882 roku nastąpiło uroczyste poświęcenie kamienia węgielnego pod budowę klasztoru i kościoła, a już dwa lata później, 26 października 1884 roku kościół został konsekrowany. Obie uroczystości celebrował ks. Kard. Albin Dunajewski.

W zbiorach Muzeum Krakowa znajdują się dwie klisze Natana Kriegera przedstawiające kompleks zabudowań klasztornych SS. Felicjanek i kościół Niepokalanego Serca Najświętszej Marii Panny. Zostały wykonane z balkonu II piętra istniejącej do dzisiaj kamienicy przy ul. Smoleńsk 19. Obie klisze różnią się nieznacznie; na jednej z nich oprócz wspomnianego fragmentu balkonu na brukowanej wówczas ulicy Smoleńsk prze brama wejściową do klasztoru dostrzec możemy przejeżdżającą dorożkę.

Kościół i klasztor SS Felicjanek przy ul. Smoleńsk 6, aut. Natan Krieger, ok. 1890 r., MHK-1309/K

Autorem projektu kościoła, zbudowanego w stylu neoromańskim, był architekt związany Krakowem, Feliks Księżarski. Ceglany, emporowy, czteroprzęsłowy korpus kościoła umieszczony jest na kamiennym cokole. Nawa główna przechodzi w krótkie, jednoprzęsłowe prezbiterium, za którym znajduje się chór zakonny. Od strony wschodniej mały fragment frontu kaplicy grobowej. Elewacje naw bocznych z przyporami, okna w dwóch strefach; w dolnej okrągłe, w górnej prostokątne z półkolistym zamknięciem. Fasada główna również oszkarpowana, trójdzielna z wyższą środkową częścią zwieńczoną szczytem. Dach nad nawą główną dwuspadowy, nad nawami bocznymi dachy pulpitowe. Wieżyczka z sygnaturką nad nawą główną i druga, niższa nad chórem. Na kliszy Kriegera widoczne są tylko dwa skrzydła klasztorne; mniejsze przylegające do nawy głównej z małym wejściem od strony zachodniej i dłuższe, z tyłu, przylegające do nawy z chórem z wejściem spowitym bluszczem, które jest nakryte małym, dwuspadowym daszkiem zwieńczonym krzyżem. Po prawej stronie ogród klasztorny z figurą Matki Boskiej.

Kościół i klasztor SS Felicjanek przy ul. Smoleńsk 6, aut. Natan Krieger, ok. 1890 r.

W zbiorach muzeualnych znajdziemy również inne fotografie, nie będące częścią kolekcji Kriegerów, które związane są tematycznie ze Zgromadzeniem SS Felicjanek. Należą do nich dwa późniejsze negatywy pochodzące prawdopodobnie z Pracowni Fotograficznej dawnego Miejskiego Muzeum Techniczno – Przemysłowego. Mieściło się ono naprzeciwko zabudowań klasztornych, w modernistycznej kamienicy zaprojektowanej przez Franciszka Mączyńskiego i Tadeusza Stryjeńskiego, przy ul. Smoleńsk 9 (obecnie budynek należy do Akademii Sztuk Pięknych).

Widok z klasztoru Zgromadzenia ss Felicjanek na ul. Zwierzyniecką i Wawel, aut. Pracownia Fotograficzna Miejskiego Muzeum Techniczno – Przemysłowego, ok. 1913 – 1920, MHK-887/N

Negatywy zostały wykonane w latach ok. 1913-1920. Pierwszy z nich przedstawia widok z okien klasztoru ss Felicjanek na stronę południową z terenem klasztornym, budynkami przy ul. Zwierzynieckiej i Wawelem w tle, drugi zaś klasztor, kościół i ogród klasztorny od strony wschodniej.

Zabudowania klasztorne Zgromadzenia ss Felicjanek od strony wschodniej, aut. Pracownia Fotograficzna Miejskiego Muzeum Techniczno – Przemysłowego, ok. 1913 – 1920, MHK-892/N

Siostry Felicjanki od początku swego istnienia angażowały się w działalność społeczną i to właśnie na terenach klasztornych leżących na wschód od kościoła znajdował się budynek kuchni dla ubogich, której początki sięgają 1872 roku. Wtedy to siostra Samuela Piksa wsparła darmowym posiłkiem czwórkę studentów. Poruszone trudna sytuacją bytową młodzieży siostry rozpoczęły regularne wydawanie bezpłatnych obiadów. Stołówka dla potrzebujących istnieje na terenach klasztornych do dziś, przy ul. Smoleńsk 4 w Domu Pomocy im. Ojca Pio, nosząc nazwę Kuchni Społecznej im. Siostry Samueli.

Dom zajezdny na rogu ulicy Straszewskiego i Smoleńsk wzmiankowany w cytowanej Historii Zgromadzenia SS Felicjanek, autor nieznany, ok. 1890 r., MHK-Fs/901/IX

Prowincja krakowska Zgromadzenia prowadzi również Bursę Żeńską na ulicy Smoleńsk, Dom Pomocy Społecznej w Iwoniczu, Ośrodek Szkolno-Wychowawczy dla dzieci z afazją przy ul. Stanisława Millana i Zakład Opiekuńczo – Leczniczy przy ul. Kołłątaja. We wspomnianej, pierwszej siedzibie Zgromadzenia na terenie Krakowa, przy ul. Mikołajskiej 18, mieści się dziś Muzeum i Archiwum Błogosławionej Marii Angeli Truszkowskiej.

Pierwsza siedziba Zgromadzenia ss Felicjanek w Krakowie przy ul. Mikołajskiej 18, obecnie Muzeum i Archiwum Błogosławionej Marii Angeli Truszkowskiej, aut. Henryk Hermanowicz, 1978 r., MHK-2657/N/2

Submit a Comment

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Share This