Burzliwe dzieje pewnego pomnika


Każdy z krakowskich pomników ma swoją historię. Szczególnie burzliwe były dzieje monumentu poświęconego Tadeuszowi Rejtanowi. Pomnik ten został ufundowany przez potomków legendarnego posła nowogródzkiego, który na tzw. sejmie rozbiorowym w 1773 r. sprzeciwiał się zatwierdzeniu traktatu rozbiorowego.

Portret Tadeusza Rejtana – reprodukcja grafiki. Fot. Ignacy Krieger, po 1865, ze zbiorów Muzeum Krakowa

Monument miał uczcić pamięć Rejtana w rodzinnej Hruszówce, znajdującej się na terenie ówczesnego zaboru rosyjskiego. Powstał pod koniec lat 50. XIX w., jednak wszystko wskazuje na to, że nie doczekał się ustawienia w miejscu publicznym, lecz był przechowywany w ukryciu, w obawie przed konfiskatą lub zniszczeniem. W tej sytuacji w latach 80. podjęto decyzję o przekazaniu go do Krakowa. By uniknąć wysokiej opłaty celnej, posłużono się fortelem, ofiarowując pomnik Muzeum Narodowemu, gdyż dary takie nie podlegały ocleniu.

Pomnik Tadeusza Rejtana. Fot. Natan Krieger, po 1890, ze zbiorów Muzeum Krakowa

Po licznych dyskusjach odnośnie lokalizacji, w czerwcu 1890 roku pomnik ostatecznie stanął na niewielkim skwerku przy ul. Basztowej. Został on uwieczniony na jednej z klisz wykonanych przez Natana Kriegera, na której dobrze widoczna jest neogotycka kapliczka wykonana z żeliwa, w której znajdowało się popiersie Rejtana.

Ul. Basztowa – pocztówka, początek XX w., ze zbiorów Muzeum Krakowa

Forma pomnika budziła liczne kontrowersje, ze względu na „cmentarny charakter”, stąd pojawiły się nawet pomysły jego przeniesienia w bardziej ustronne miejsce. Kapliczka przetrwała jednak w tym miejscu do lutego 1946 r., kiedy uszkodzony przez wichurę pomnik został zdemontowany, a popiersie Rejtana trafiło do zbiorów Muzeum Narodowego w Krakowie.

Przez kilka dekad tkwiło ono w muzealnym magazynie, zupełnie zapomniane, aż do lat 90. XX w., kiedy pojawił się postulat rekonstrukcji monumentu. Po kolejnych kilkunastu latach pomnik powrócił –  w  2007 r., w ramach obchodów jubileuszu 750-lecia lokacji Krakowa.  Autorem rekonstrukcji jest prof. Czesław Dźwigaj, który odtworzył neogotycką wieżycę na podstawie jej wiernej XIX-wiecznej kopii, umieszczonej na grobie rodziny Lilpopów na warszawskich Powązkach. Wykonał on również odlew popiersia Rejtana – ciekawostką jest fakt, że zgodnie z ustaleniami między rzeźbiarzem a Muzeum Narodowym replika różni się od oryginału drobnym szczegółem: jeden z kosmyków włosów posła ułożony jest w inną stronę.

Pomnik Tadeusza Rejtana lśni w październikowym słońcu. Fot. A. Kwiatek, 2019

Submit a Comment

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Share This