Katarzyna i Duszka opowiadają: Kaflowy piec z dworu w Głębowicach i siedemnastowieczne piece krakowskie


Na jesienne chłody postanowiłam wybrać przyjemny, ciepły temat, zainspirowany kliszą z atelier Kriegera. Około roku 1890 uwieczniono na niej rysunek pieca z dworu w Głębowicach (obecnie w zbiorach Collegium Maius UJ). Piec ma kształt walca postawionego na cokole i zwieńczonego kopułką i jest dobrym przykładem na to, że historia ogrzewania wiąże się nierozerwalnie z historią budynków. W roku 1646 głębowicki dwór zakupił Jan Pisarzowski i rozbudował go, konieczne było więc ogrzanie nowych pomieszczeń. Nowy właściciel sprawił więc piec (zapewne więcej niż jeden), w którym oprócz kafli z dekoracją ornamentalną zobaczyć można szczególne kafle. Powstały na jego specjalnie zamówienie – zdobione są herbem Starykoń, inicjałami Pisarzowskiego oraz datą 1647. Elegancki i dekoracyjny piec o monumentalnej bryle, zdobił wnętrza dworu nawet wówczas, kiedy w 1826 roku przeszedł on w ręce rodziny Duninów.

Piec z dworu w Głębowicach (1647), fot. Zakład Fotograficzny I. Krieger, ok. 1890, wł. Muzeum Krakowa
[Fotografia czarno-biała przedstawiająca rysunek pieca z ozdobnymi kaflami]

Kafle, z których zbudowano bryłę pieca w Głębowicach, złożone ze sobą, tworzą ornament ciągły, rodzaj sieci pokrywającej powierzchnię pieca. W pola o kształcie zaostrzonych owali wpisane są lilie heraldyczne. W zbiorach Muzeum Krakowa posiadamy kilka kafli z tego czasu, datowanych od końca wieku XVI do połowy wieku XVII, dekorowanych motywami, które na ściance pieca dawały wzór sieciowy o polach różnego kształtu wypełnionych rozetami, liściastymi palmetami, heraldycznymi lilijkami i innymi motywami jak np. delfiny. Inspiracją dla tych wzorów były włoskie, tureckie i perskie tkaniny jedwabne, często przetykane złotą nicią. Możemy sobie wyobrazić, że w bogatszych domostwach wzory na kaflach piecowych świetnie korespondowały z tkaninami dekorującymi meble i ściany.

Wariant wzoru z liliami heraldycznymi występuje na kaflu narożnikowym z 1 połowy wieku XVII w kolekcji Muzeum Krakowa, odnalezionym przy ul. Szpitalnej 32.

Kafel dekorowany motywem lilii heraldycznych odnaleziony przy ul. Szpitalnej 32,
1 poł. XVII w., Kraków, wł. Muzeum Krakowa
[Fotografia barwna. Narożny kafel w kolorze zielonym]

Kafle narożnikowe zbudowane były z dwóch płytek i jak sama nazwa mówi umieszczane były na narożniku prostopadłościennej skrzyni pieca. Najczęściej XVII- wieczny piec miał dwie takie skrzynie, z których górna wykończona była dekoracyjną attyką zwaną wówczas koronką.

Duszka kontemplująca zrekonstruowany piec z pocz. wieku XVII w Kamienicy Hetmańskiej (kafle w zbiorach Muzeum Krakowa, ilustracja z folderu „Calor amicus, czyli o kaflu i piecu”), fot. Katarzyna Moskal
[Fotografia barwna. Po lewej kotka, która wpatruje się w ilustrację książkową przedstawiającą piec]

Piec z Głębowic prezentuje model pieca o walcowatej bryle, może nieco mniej popularny, choć niewątpliwie też obecny w domach krakowskich. W nowożytnych inwentarzach i opisach krakowskich mieszkań takie piece określane były jako „okrągłe”. W zbiorach muzealnych posiadamy kolorowe kafle z Kamienicy Hetmańskiej, które pochodziły najpewniej właśnie z walcowatego pieca i tworzyły wzór żółtej sieci o polach w kształcie sześciobocznym lub  krzyżyka greckiego wypełnionych rozetami.

Kafel z Kamienicy Hetmańskiej, koniec XVI w., Kraków, wł. Muzeum Krakowa
[Fotografia barwna. Kolorowy kafel z liściastą rozetką pośrodku]

Kolorystyka kafli pieca Pisarzowskich była jednak bardziej popularna – piece ze szkliwionych kafli w wieku XVII ogrzewające wnętrz krakowskich kamienic miały zazwyczaj granatowe tło i biały wzór, równocześnie dostępna była tańsza wersja w zielonej polewie ołowiowej.

Piec z Głębowic wieńczy ceramiczna kopułka z reliefowym wzorem oddającym fakturę dachówek. Nic dziwnego, piec to tzw. mała architektura, jego elementy często w uproszczony sposób oddają detale architektoniczne. W Krakowie i okolicach kopuły od czasu renesansu wieńczyły często budowle na planie kwadratu lub koła (najczęściej kaplice). Barwnie szkliwioną ceramiczną dachówką pokryte były dachy renesansowego Wawelu. Dodajmy, że zarówno dachówki, jak i kafle wytwarzane były w tych samych garncarskich warsztatach. W zbiorach Muzeum Krakowa przechowywane są kafle z motywem dachówki, które pochodzą ze zwieńczeń i gzymsów piecowych. Najstarsze piece miały kształt glinianego spłaszczonego stożka o kopulastym zwieńczeniu. W walcowatych piecach zbudowanych z kafli płytowych spłaszczone gliniane kopuły często schowane były za ceramiczną attyką. W piecu z Głębowic kopułka jest ceramiczna, co oznacza bardziej luksusową wersję pieca. Nie jest jednak niczym niezwykłym, znamy przykłady ceramicznych kopuł piecowych zarówno z północy Polski (dawne Prusy Królewskie), jak też i południa (kafel kopułowy z Będziemyśla). Więcej zachowanych przykładów tego typu ceramicznych zwieńczeń pieców zachowało się na terenie Niemiec.

Najczęściej nowożytne kafle odnajdowane są w niewielkich fragmentach, tu mamy szczęście oglądać całą bryłę pieca. Piec Pisarzowskich z Głębowic zachował się w całości, z ozdobną attyką (tzw. koronką) i wieńczącą go kopułką. Rysunek sfotografowany przez Kriegera musiał powstać, gdy piec znajdował się jeszcze w Głębowicach. Ważnym elementem jest uwieczniony na rysunku cokół. Piece stawiano na cokole murowanym lub na drewnianych nóżkach. Co prawda piece „przestawiano”, więc od roku 1647 mógł on zmienić swe miejsce w rezydencji (a tym samym i rodzaj pierwotnego cokołu), jednak rysunek daje podpowiedź, że pod koniec wieku XIX był to raczej cokół murowany. Piec został rozebrany dopiero podczas okupacji, a odnaleziony przez prof. Karola Estreichera, znalazł swe miejsce na ekspozycji w Muzeum Collegium Maius UJ.

Katarzyna Moskal

Piec z Głębowic w Collegium Maius, fot. Henryk Hermanowicz, lata 70. XX w.,
wł. Muzeum Krakowa
[Fotografia czarno-biała. Na pierwszym planie świecznik na stole, za nim piec znajdujący się w narożniku sali. U góry fragment fryzu]

Submit a Comment

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Share This