Anatomia i ostatni alchemik z Krakowa


Co łączy XVI-wiecznego anatoma Andreasa Vesaliusa z Adamem Gierykiem Podebrańskim nazywanym „ostatnim alchemikiem Krakowa”?

Opowieść o tych dwóch postaciach odległych w czasie i przestrzeni umożliwiają niezawodne klisze z krakowskiego Zakładu Fotograficznego rodziny Kriegerów.

Jedna z nich przedstawia interesujący obiekt, jakim jest karta z rysunkami anatomicznymi, które wykonał i zebrał wspomniany Adam Gieryk. Stanowiła ona ilustrację do podręcznika anatomii: Stan człowieka zdrowego naturalny, podług pism sławnych nauką mężów przez Franciszka Xawerego Ryszkowskiego oyczystym językiem określony, Kraków, 1786.

Rysunki anatomiczne, rys. Adam Gieryk, po 1865; Zakład Fotograficzny „Ignacy Krieger”; wł. MK
[Fotografia czarno-biała. Grafika stanowiąca zbiór rysunków anatomicznych. W części centralnej szkielet, a po jego obu stronach rozmieszczone są rysunki ludzkich organów oraz układów, m. in. układ krwionośny, układ pokarmowy oraz mózg w przekroju, żołądek wraz z dwunastnicą czy płuca]

Zacznijmy więc od autora ilustracji, który to właśnie bywa określany jako ostatni krakowski alchemik. Kim był?

Adam Gieryk Podebrański (1741-1809) to postać nietuzinkowa. Znany jest jako „sztychator, typograf i bibliopola Jego Królewskiej Mości” Stanisława Augusta Poniatowskiego. Jego zainteresowania badawcze ocierały się jednak o wiele obszarów, także tych ze sfery magicznej. Urodził się w odległym Supraślu w szlacheckiej rodzinie, której początków upatrywał w linii prostej od czeskiego króla Jerzego z Podiebradu (XV w.). Jego życiorys, niemal tak jak życiorys Ignacego Kriegera, posiada wiele białych plam. Najpewniej młodość spędził zagranicą, gdzie się kształcił. Po powrocie do kraju zamieszkał w Kaliszu, potem Warszawie, gdzie wykonywał prace sztycharskie (tworzenie rycin na metalowych płytkach). Rytował ilustracje głównie o tematyce religijnej, a z innych ciekawszych na uwagę zasługują ilustracje do dzieła Franciszka Scheidta dotyczącego elektryczności oraz rzecz jasna anatomiczne majsterszyki, o których za chwilę. Zajmował się również odlewaniem czcionek. Planował nawet otworzyć wielką drukarnię w Warszawie, co mu się jednak nie udało. Po fiasku tego przedsięwzięcia zdecydował się w 1786 roku przenieść do Krakowa, gdzie pozostał aż do śmierci. W Krakowie zgłębiał zagadnienie poszukiwania kruszców – głównie węgla oraz soli, a także alchemicznego przetwarzania metali. Oferował szeroki wachlarz niestandardowych usług, jak przemiana żelazo w miedź i miedzi w mosiądz, pozyskiwanie srebra z ołowiu czy poszukiwanie kruszców za pomocą czarodziejskiej różdżki tzw. wirguli.  Gieryk jak na człowieka uduchowionego przystało wierzył także w moc magii i czarnoksięstwa, a w noc św. Jana poszukiwał podobno po lasach kwiatu paproci. Większość życia spędził na pomnażaniu swojego bogatego księgozbioru i kolejnych próbach alchemicznych, które w namacalny sposób przyczyniały się do pomniejszenia jego majątku.

[Fotografia czarno-biała. Fragment fotografii przedstawiającej grafikę z rysunkami anatomicznymi. Zbliżenie na przekrój przez ludzką czaszkę, fragment układu krwionośnego z sercem w centrum oraz żołądek raz z dwunastnicą]

Uniwersytet Jagielloński posiadał pionierskie zasługi w nauczaniu medycyny i o poziom kształcenia przyszłych lekarzy dbano tu szczególnie, dlatego też publikacje z tej dziedziny były wydawane z dużym pietyzmem. Publikacja Stan człowieka zdrowego naturalny … Franciszka Ksa­werego Ryszkowskiego, doktora dwóch specjalności: absol­wenta krakowskiego Wydziału Nauk Wyzwolonych oraz bolońskiej medycyny, to obszerna, ponad trzystustronicowa rozprawa zawiera przede wszystkim informacje o anatomii i fizjologii ludzkiego ciała, o podstawach psychologii oraz  o higienie, zdrowym trybie życia, diecie i lekarskiej po­mocy doraźnej.

Fragment dzieła Franciszka Ksawerego Ryszkowskiego, ze zbiorów Biblioteki Jagiellońskiej
[Skan dwóch stron z publikacji o anatomii człowieka autorstwa Franciszka Ksawerego Ryszkowskiego. Po prawej stronie kartka będąca początkiem wstępu zadrukowana tekstem. Po lewej nota od autora do czytelnika wydrukowana krojem pisma nawiązującym do odręcznego]

Książkę uzupełniają dwie ryciny. Pierw­sza umiejscowiona została po stronie 74 i ukazuje budowę morfologiczną ludzkiego ciała. Druga, której autorem jest Adam Gieryk,  to tablica w formie tak zwanego alonża wszyta przed indeksem, tak by następowała tuż po fragmencie ją omawiającym.  Zamieszczone na niej ilustracje przedstawiają budowę anatomiczną poszczególnych narządów i układów w ludzkim ciele: kostnego, trawiennego, krążenia, odde­chowego itp. Rycina zdradza artystyczną oso­bowość autora i jest przez niego sygnowana przy dolnej krawędzi. Większość układów przedstawiono w naukowy, bardzo obiektywny sposób.

Ilustracja Adama Gieryka w formie rozkładanej wkładki w podręczniku anatomicznym Ryszkowskiego; ze zbiorów Biblioteki Jagiellońskiej
[Skan strony z podręcznika anatomicznego, na której zebrane są rysunki przedstawiające poszczególne narządy i układy w ludzkim ciele]

Uwagę zwraca umiejscowiona centralnie rycina  wyobrażająca układ kostny.  To właśnie ona nawiązuje silnie do renesansowych ilustracji naukowych – zwłaszcza autorstwa Andreasa Vesaliusa z dzieła  De humani corporis fabrica Vesaliusa. Przedstawia ludzki szkielet, bardzo poprawny pod wzglę­dem anatomicznym, lecz w postawie charakterystycznej dla personifikacji śmierci znanej z dzieł sztuki: kosiarza uzbrojonego w kosę, który szerokim ruchem zagarnia łan. Pod stopą postaci na kamienistym podłożu dojrzeć można inny symbol upływającego czasu: przewróconą klepsydrę, co dodaje dodatkowych znaczeń i sugeruje, że śmierć przecina strumień czasu i wy­rywa człowieka z jego kręgu. Istnieją przesłanki, że kom­pozycja całej tablicy jest pomysłem samego Gieryka, o czym świadczy podpis: Adam Gieryk odrysował i wyszty<chował> w Krakowie. Taki sposób kompozycji ilustracji bardzo silnie wpisuje się w nurt europejski: najsłynniejsze atlasy naukowe XVIII stulecia kontynuują bowiem tradycję renesansu, uka­zując obiekt (np. szkielet) na tle krajobrazu, często nawet specjalnie stylizowanego na ogród lub lapidarium z wyraźnymi oznakami melancholii lub wręcz z monumentami ozdobionymi napisami o treści wanitatywnej. Warto jednak zwrócić uwagę na realizm tych obrazów: artysta zadbał, by wyglądały trójwymiarowo. W tym kon­tekście przykłady dzieł Podebrańskiego wskazują, że był on przedstawicielem poprzedniego pokolenia i sposób realiza­cji powierzonych mu zleceń być może nie zawsze zadowalał klientów. Początek XIX stulecia w ilustracji naukowej dążył bowiem w kierunku chłodnego, naukowego obiektywizmu, co widać na innych rycinach.

[Fotografia czarno-biała. Fragment ilustracji z rysunkami anatomicznymi. Zbliżenie na układ kostny przedstawiony w formie śmierci z kosą]
Andreas Vesalius, strona z dzieła De humani corporis fabrica (O budowie ciała ludzkiego) ; żródło: The Metropolitan Museum of Art, New York
[Skan z renesansowego podręcznika do anatomii. Po lewej stronie rysunek ludzkiej postaci z przedstawieniem układu mięśni rozmieszczonych na szkielecie]

Warto dodać, że okres kiedy w zakładzie fotograficznym Kriegerów powstało omawiane zdjęcie w Krakowie rozwijała się prężnie uniwersytecka Katedra Anatomii. W latach 60. XIX wieku jej kierownictwo objął Ludwik Karol Teichmann, który niezwłocznie przystąpił do budowy nowego budynku dla potrzeb katedry. Jego kształt wzorowany był na najstarszym teatrze anatomicznym uniwersytetu w Padwie. W 1869 r. położono fundamenty pod nowy gmach przy ul. Kopernika 12, a w rok potem, oddano go do użytku jako Theatrum Anatomicum. Miejsce Teichmanna zajął w 1892 roku Kazimierz Kostanecki, który stworzył tutaj krakowską szkołę anatomiczną i anatomoporównawczą; największa w Polsce.

W zgłębianiu tajemnic Adama Gieryka i anatomicznych szczegółów wielce pomocne okazały się następujące publikacje:

Klaudia Socha, Typografia publikacji pochodzących z drukarń Uniwersytetu Jagiellońskiego 1674-1819, Kraków 2016

Roman Bugaj, Hermetyzm w Polsce Stanisławowskiej, „Analecta” 2/2 (4), 1993, s. 155-1219

Więcej o Theatrum Anatomicum:

Share This