Rhino z ulicy Grodzkiej


Nosorożec (z ang. the Rhinoceros). Piękny, majestatyczny, uważany za porywczego i nieokiełznanego, budzący zainteresowanie ludzi od wielu wieków. Zwierzęciu temu dedykowany jest Dzień Nosorożca, obchodzony od 2010 roku, a przypadający 22 września. Współcześnie na ziemi występuje już tylko pięć gatunków tych zwierząt, a trzy z nich są zagrożone wyginięciem.

W przepastnym zbiorze klisz pochodzących z zakładu fotograficznego Krieregów i ten wątek został odpowiednio zilustrowany. Natan Krieger wykonał zdjęcie przedstawiające godło na fasadzie kamienicy przy ul. Grodzkiej 38 (narożnej z ul. Poselską 18). Krakowski okaz to nosorożec indyjski z charakterystycznym płytowym pancerzem.

Kamienica jest wyjątkowo bogata w godła zwierzęce. Tuż obok nosorożca znajduje się słoń (stąd też pojawia się jej nazwa „Pod Elefanty”;więcej tutaj: http://ignacykrieger.pl/?p=1719). Trzeci okaz, również nosorożec, widnieje  na fasadzie od strony ul. Poselskiej. Jak podaje Adolf Sternschuss w książce Godła domów krakowskich, płaskorzeźby te zostały przeniesione z pobliskich kamienic, nr 32 i 31, gdzie mieściły się apteki. Jak przystało na godła apteczne  słoń i nosorożec wprowadzają element egzotyki, z którym kojarzone były te miejsca. Można tam było dostać zioła i korzenie pochodzące z dalekich krajów.

Fragment fasady kamienicy przy ulicy Grodzkiej 38, fot. Natan Krieger, ok. 1898; wł. MK
[Fotografia czarno-biała. Fragment fasady kamienicy. W prostokątnej niszy pod oknem umieszczone jest godło w postaci płaskorzeźbionego nosorożca w otoczeniu niskiej roślinności]

Fotografia Natana Kriegera to doskonały przyczynek do krótkiej refleksji na temat tego zwierzęcia.

Nosorożce, zarówno afrykańskie jak i azjatyckie, były znane już w czasach starożytnego Rzymu. Sprowadzano je przede wszystkim w celu uświetnienia igrzysk, jako atrakcję dla publiczności. Pierwszy nosorożec w Europie, od czasów upadku cesarstwa rzymskiego, przybył do Lizbony 20 maja 1515 roku. Był darem przekazanym portugalskiemu żeglarzowi, odkrywcy i wicekrólowi Indii Afonsowi de Albuquerquemu przez Muzaffara II sułtana Gudżaratu zarządcy portugalskich Indii. Miał być rodzajem pocieszenia po tym jak sułtan odmówił Portugalczykom pozwolenia na budowę fortecy na wyspie Diu. Albuquerque z kolei posłał zwierzę swemu królowi, Manuelowi I Szczęśliwemu, koneserowi egzotyki. Zwierzę niestety nie przeżyło zbyt długo, bo odesłane przez króla Manuela w ręce papieża Leona X, zginęło w katastrofie morskiej.

W tym okresie powstał też w pierwszy od czasów starożytnego Rzymu wizerunek nosorożca, a jego autorem był Albrecht Dürer. Co ciekawe artysta wykonał go nie widząc zwierzęcia na własne oczy, a bazując na szkicu prawdopodobnie autorstwa Antonió de Holanda. Ten z kolei naszkicował go na bazie samego tylko opisu ssaka pochodzącego z listu morawskiego grafika Valentina Fernandesa, który osiadł w Portugalii w końcu XV wieku i widział zwierzę w uroczystym pochodzie króla Manuela I.  Rycina Dürera stała się wyznacznikiem wyglądu nosorożca i kiedy zaczęto sprowadzać do Europy pierwsze nosorożce czarne patrzono na nie jak na ułomne, ponieważ nie posiadały ani skórnych fałd ani narośli. Wymowne jest to, że kustosz pewnego muzeum preparując skórę nosorożca afrykańskiego uznał, że zapewne „rozprostowała się” w czasie transportu, wprasował w nią fałdy i zgrubienia.

Nosorożec, rys. Albrecht Dürer, ok. 1515, za: https://artsandculture.google.com/asset/the-rhinoceros/KgFlk_gZAkOMcQ?hl=en&ms=%7B%22x%22%3A0.4204418698947039%2C%22y%22%3A0.5132940163599476%2C%22z%22%3A9.5%2C%22size%22%3A%7B%22width%22%3A1.567891436150971%2C%22height%22%3A1.0511046747367598%7D%7D
[Grafika. Rysunek przedstawiający nosorożca]

Być może najsłynniejszy nosorożec jaki kiedykolwiek żył w Europie został schwytany w Królestwie Assamu, podarowany dyrektorowi Zjednoczonej Kompanii Wschodnioindyjskiej i wysłany do Holandii w roku 1741. Kontynent oszalał na jego punkcie, obwożono go po Europie przez szesnaście lat i stał się przyczyną kontynentalnej „rhinomanii”. Żeby zobaczyć z zwierzę na pokazy przybywały koronowane głowy, pisano na jego temat wiersze i pamflety. Produkowano zegary z nosorożcem, monety, kokardy a la rhinocéros, nosorożce z wosku pojawiały się w królewskich orszakach weselnych, a kobiety nosiły fryzury „na nosorożca” dekorowane rogiem z piór.

[Fotografia czarno-biała. Godło kamienicy przy ul. Grodzkiej 38. Zbliżenie na postać nosorożca w prostokątnej niszy]

Na koniec trochę filozoficznej refleksji na temat natury zwierzęcia. W British Library znajduje się skrzynka z fragmentami kory brzozowej, którą dwa tysiące lat temu zakopano na Równinie Dżalalabadzkiej, na zachód od przełęczy Chajnberskiej. To najstarszy znany tekst buddyjski, napisany w języku gandhari. Niektóre z kawałków zawierają tylko pojedynczą literę, jednak uczeni poskładali te fragmenty i rekonstruowali sutrę:

Nie zadając gwałtu stworzeniom żywym, nawet jednemu spośród nich, wędruj samotnie jak nosorożec.
Z towarzystwa ludzi pochodzi uczucie, z uczucia pochodzi niedola, ty wędruj samotnie jak nosorożec.
Stary bambus jest skrępowany, młody pęd wolny od przywiązań, wędruj samotnie jak nosorożec.
Łania jada tam, gdzie chce jeść, ty wędruj samotnie jak nosorożec.
Pozostaw dzieci i żony, i pieniądze swoje, wędruj samotnie jak nosorożec.
Wszyscy chcą twojej uwagi, ty wędruj samotnie jak nosorożec.
Dwie połyskliwe bransolety na ręku dźwięczą, pojedyncza bransoletka milczy, wędruj samotnie jak nosorożec.
Ptak, który rozdarł sieć, wędruj samotnie jak nosorożec.
Ogień nie powraca do miejsca, które strawił, wędruj samotnie jak nosorożec.
Tygrysa nie płoszą odgłosy w lesie, wędruj samotnie jak nosorożec.
Z oczami obróconymi na ziemię, wędruj samotnie jak nosorożec.
Wszędzie u siebie w domu, wędruj samotnie jak nosorożec.

Cyt za: Eliot Weinberger, Z rzeczy pierwszych, tłum. Mikołaj Denderski, wyd. Karakter, Kraków 2020

Share This