Nie tylko Krieger – syn cukiernika.


Ignacy Krieger zasłynął z fotograficznych widoków Krakowa, nie był on jednak ani pierwszym fotografem uwieczniającym miasto, ani jedynym. Pierwsze wykonane w Krakowie fotografie – czyli dagerotypy,  powstały już w 1840 roku. Wykonał je profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego Stefan Ludwik Kuczyński: „za pomocą aparatu Daguerre’a, przez prof. Sawiczewskiego gabinetowi fizycznemu darowanego”. Obecny przy prezentacji prof. Fryderyk Hechel tak je opisał: „jedna z blach, wystawująca kościół katedralny, bardzo dobrze się udała, inne, wystawujące obserwatorium i strzelnicę naszą, mniej były wyraźne, ponieważ słońce w czasie nastawiania aparatu niezupełnie sprzyjało.” Niestety nie wiadomo co stało się z tymi trzema pierwszymi dagerotypami.

Po okresie wędrownych dagerotypistów i fotografów w Krakowie zaczęły powstawać pierwsze stałe zakłady fotograficzne. Jeden z nich, otwarty około 1856 roku, należał do Walerego Maliszewskiego. Był on synem Tomasza, cukiernika z Warszawy, który według opinii współczesnego konesera wyniósł cukiernictwo krakowskie „na wyższy stopień, jego ciasta, lody, rozgłośne zyskiwały pochwały”. Tomasz Maliszewski jako jeden z pierwszych polskich cukierników został właścicielem firmy i wszedł na rynek znajdujący się w obcych rękach, bowiem początkowo cukiernie Kraków zawdzięczał Szwajcarom i Włochom. Włochem z Triestu był Bernard Taroni właściciel cieszącej się wielkim powodzeniem cukierni przy Rynku Głównym 21, którego córkę, Józefę, poślubił Maliszewski. W 1822 roku Tomasz rozpoczął działalność we własnym lokalu, który mieścił się w kamienicy Montelupich przy Rynku Głównym 7. Choć doczekał się czterech synów, żaden z nich nie podjął samodzielnej pracy w zawodzie cukiernika. Walery, urodzony w 1837 roku, zajął się fotografią. Jego atelier działało w Krakowie w latach 1856-1880 pod kilkoma adresami: przy Małym Rynku 430 (obecnie 7), przy Nowym Świecie nr 166 (obecnie ul. Straszewskiego 9) i przy ul. Szewskiej 228 (obecnie 21).

Fragment wschodniej pierzei Rynku Głównego. W kamienicy Montelupich (druga od lewej) witryna cukierni Tomasza Maliszewskiego, fot. Ignacy Krieger, 1868-1871; kadr z większego ujęcia; wł. MK
[Fotografia czarno-biała. Widok na fasady kamienic przy Rynku od ul. Siennej po wylot ul. Grodzkiej. Na pierwszym planie w centrum dwie dorożki, z prawej latryna.]
[Fotografia czarno-biała. Zbliżenie na witryny sklepowe z cukiernią Tomasza Maliszewskiego w centrum]

Zarówno Ignacy Krieger jak i Walery Maliszewski, co zrozumiałe, niejednokrotnie fotografowali te same miejsca i budowle, choć często ich ujęcia się różnią. Tak właśnie jest z fotografiami ukazującymi wschodnią część Rynku Głównego, które wykonane zostały przez obu fotografów lecz z innej perspektywy.  Niewykluczone, że Maliszewski na swoim zdjęciu pragnął uwiecznić ojcowską cukiernię, znajdującą się w kamienicy Montelupich, gdzie zajmowała dużą izbę na lewo od bramy. Lokal przyciągał klientów wyrobami pieczonymi według tradycyjnych zwyczajów warszawskich, ale największe powodzenie miały lody. Lody, tak popularne obecnie, uchodziły przez setki lat za deser luksusowy. Do ich produkcji potrzebny był bowiem lód wybierany zimą z zamarzniętych jezior i rzek, a następnie magazynowany w lodowniach, tak by przetrwał jak najdłużej. Lód sporo kosztował więc cukiernicy używali go niewiele. W połowie XVI wieku włoscy naukowcy wynaleźli mieszaninę oziębiającą obficie posypując śnieg solą morską. Początkowo lody miały postać z wody z cukrem i sokiem owocowym. Lodowy deser wytwarzany z jajek, mleka i cukru to kolejny włoski wynalazek, który do Polski trafił pod koniec XVIII wieku. U Maliszewskiego lody podawano w filiżankach, a podwójne porcje w dużych szklankach. Cena ich była wysoka, duża porcja kosztowała 1 złp., dla porównania kieliszek słodkiej wódki i trzy ciastka można było dostać już za 15 gr., zaś obiad w restauracji kosztował 2 złp. Cukiernia Maliszewskiego stała się miejscem spotkań młodzieży i uznawana była za „najpierwszą” w mieście.

Fragment południowo-wschodniej części Rynku Głównego, fot. Walery Maliszewski, przed 1865; wł. MK
[Fotografia czarno-biała. Na pierwszym planie fragment Rynku Głównego z kościołem św. Wojciecha w centrum i studnią z prawej. W tle fasady kamienic.]
[Fotografia czarno-biała. Zbliżenie na fragment fasady kamienicy Montelupich z cukiernią Tomasza Maliszewskiego.]

Jedną z ciekawszych krakowskich fotografii Maliszewskiego jest widok na koryto Starej Wisły, czyli nieistniejące już północne ramię rzeki, które od XIV do XVI wieku stanowiło jej główny nurt na terenie miasta. Stara Wisła zaczęła zanikać od 2 połowy XVII wieku, a podczas powodzi w 1813 roku jej koryto uległo zamuleniu i stopniowo zaczęło się zamieniać w bajoro. Z czasem Stara Wisła, do której uchodziły kanały ściekowe z Kazimierza i Stradomia, stała się siedliskiem bakterii i przyczyniała się do rozprzestrzeniania kolejnych epidemii cholery. Z tego też powodu w 1873 roku Rada Miejska podjęła decyzję o jej całkowitym zasypaniu. Na jej miejscu w latach 1878–1880 powstała arteria komunikacyjna z plantami, zwanymi Dietlowskimi, pośrodku. Zanim to jednak nastąpiło w latach 1854–1855 wybudowano nad rzeką drewniany most, który w kilka lat później został przebudowany na ceglany. Po moście, zaprojektowanym przez krakowskiego architekta Leona Mikuckiego, kursowały pociągi relacji Kraków – Lwów. Właśnie ten most, niedługo po wybudowaniu, sfotografował Walery Maliszewski. Most tworzy pięć dekoracyjnie opracowanych arkad wspartych na masywnych filarach, nad którymi po obu stronach znajdują się po cztery okrągłe medaliony. Po jednej stronie z cyframi 1, 8, 6, 3 (data budowy), a po drugiej stronie (niewidocznej na fotografii) z literami G, K, L, B (Galizische Karl Ludwig Bahn – inwestor). Pierwotnie most posiadał kamienną balustradę, usuniętą ją jednak po 1891 roku, podczas budowy drugiego toru. Po zasypaniu koryta Starej Wisły most stał się wiaduktem i w takiej postaci istnieje do dziś. Jednak już niedługo ten najstarszy zachowany most w Krakowie stanie się tylko rekonstrukcją. 1 września 2021 roku ministerialną decyzją „z uwagi na ważny interes państwa”, został wykreślony z rejestru zabytków, w którym widniał w nim od 1989 roku.

Most kolejowy na Starej Wiśle ujęty od strony dzisiejszej ulicy Grzegórzeckiej, fot. Walery Maliszewski, po 1863; wł. MK
[Fotografia czarno-biała. Kamienny most na filarach, pod którym wąskie koryto Starej Wisły. Poprzez łuki mostu widoczne porastające wał drzewa, a w głębi sylwetka Wawelu.]

Walery Maliszewski w swoim zakładzie wykonywał oczywiście portrety, zainteresowany był jednak także dokumentowaniem Krakowa. Od 1858 roku zaczął wydawać zestawy zdjęć krakowskich budowli. Był również twórcą kalendarzy fotograficznych na lata 1867-1868 z widokami miasta, jego zabytkowych budowli i kopca Kościuszki. Maliszewski posiadał filię zakładu w Iwoniczu, podjął też próbę otwarcia atelier w Krynicy jednak bez powodzenia. Wśród jego zdjęć krakowskich wyróżniają się fotografie podwójne tzw. stereoskopowe.

Walery Maliszewski zmarł w Krakowie w 1885 roku i pochowany został na Cmentarzu Rakowickim.

Widok z wyższej wieży kościoła Mariackiego na południowo-zachodnią część Rynku Głównego, fot. Walery Maliszewski, około 1865; wł. MK
[Fotografia czarno-biała. Pośrodku Sukiennice, poniżej dachy Kramów Bogatych, dalej z lewej wieża Ratuszowa. W głębi fasady kamienic przy Rynku Głównym. W tle panorama Krakowa.]
Wschodnia część Rynku Głównego z odwachem i kościołem św. Wojciecha, fot. Walery Maliszewski, po 1861; wł. MK
[Fotografia czarno-biała. Z lewej odwach z gankiem przed nim grupa szyldwachów pełniących służbę, z prawej kościół św. Wojciecha. W głębi kościół Mariacki, przed nim postój dorożek.]
Widok na Wisłę i Wawel od północnego zachodu, fot. Walery Maliszewski, około 1864; wł. MK
[Fotografia czarno-biała. Na pierwszym planie wody Wisły, dalej przy brzegu z lewej i prawej strony parterowe dworki, a nad nimi droga obsadzona topolami. Powyżej wzgórze wawelskie opasane murami obronnymi, nad zabudową z lewej górują wieże katedry.]
Ogród Strzelecki przy ulicy Lubicz z Celostatem (budynkiem Towarzystwa Strzeleckiego), fot. Walery Maliszewski, około 1865; wł. MK
[Fotografia czarno-biała. Na pierwszym planie drzewa. Za nimi neogotycki parterowy pałacyk, w głębi ceglana baszta widokowa]
Obserwatorium Astronomiczne i Ogród Botaniczny, ), fot. Walery Maliszewski, około 1865; wł. MK
[Fotografia czarno-biała. Dwupiętrowy budynek z tarasem i szerokimi schodami prowadzącymi do wejścia, przed którym dwie osoby. Na pierwszym planie trawnik z roślinami przy brzegu, przed budynkiem i na podeście schodów rośliny w doniczkach. Z prawej fragment wysokiej szklarni.]
Share This