Archanioł i Ewangeliści


W dzisiejszych czasach dostęp do dóbr kultury jest znacznie ułatwiony dzięki procesowi digitalizacji i udostępnieniu online cyfrowych wersji wielu dzieł sztuki, książek czy archiwaliów. Jest to szczególnie ważne w przypadku obiektów wrażliwych, do których bezpośredni dostęp nie jest wskazany ze względu na troskę o ich bezpieczeństwo.

Można powiedzieć, że podobne idee – toutes proportions gardées – przyświecały XIX-wiecznym fotografom, wykonującym reprodukcje dzieł sztuki oraz zabytków piśmiennictwa. Rozwijające się wówczas zainteresowanie przeszłością i rozwój badań naukowych spowodowały, że fotografia zaczęła służyć jako źródło wiedzy, umożliwiając badaczom zapoznanie się z niedostępnymi dziełami. Chętnie wykorzystywano ją jako narzędzie dokumentacji, zwłaszcza w związku z podejmowanymi pracami konserwatorskimi. Odbitki fotograficzne przedstawiające zabytki pełniły także rolę pamiątek z podróży, były więc przeznaczone dla szerokiego grona odbiorców.

W Krakowie szczególnie aktywni na tym polu byli Kriegerowie, współpracujący intensywnie z badaczami, instytucjami naukowymi, jak i prywatnymi kolekcjonerami, czym zyskali sobie uznanie w kręgach akademickich i artystycznych. Przykładowo, prof. Marian Sokołowski na posiedzeniu Grona Konserwatorów Galicji Zachodniej w 1891 r. wspominał „o zasługach, które położył fotograf Krieger przez swoje zdjęcia dla badań naukowych archeologii sztuki jako też około rozbudzenia zmysłu dla zabytków w kołach szerszych”.

Dziś przybliżymy Wam jeden z zabytków piśmiennictwa sfotografowanych przez Ignacego Kriegera – Ewangeliarz Ławryszewski. Jest to datowany na koniec XIII w. rękopis, będący lekcjonarzem zawierającym czytania ewangeliczne ułożone według porządku roku liturgicznego. Do XIX w. używany był w monasterze w Ławryszewie koło Nowogródka, a następnie został ofiarowany księciu Adamowi Czartoryskiemu. Obecnie znajduje się w zbiorach Biblioteki Książąt Czartoryskich.

Wśród klisz Kriegera znajdziemy 6 fotografii ukazujących wybrane karty dzieła. Na szczególną uwagę zasługują trzy z nich, na których uwieczniono iluminacje zdobiące księgę: monumentalny wizerunek Archanioła Michała (karta 1) oraz przedstawienia Ewangelistów, św. Jana (karta 1 verso) i św. Łukasza (karta 167 verso), poprzedzające teksty ich autorstwa. Obydwaj Ewangeliści zostali ukazani w podobny sposób, pochyleni nad pulpitem w trakcie pracy pisarskiej.

Fotografia czarno-biała. Karta z wizerunkiem archanioła pośrodku i tekstem u góry i po bokach
Ewangeliarz Ławryszewski – karta z miniaturą przedstawiającą Archanioła Michała. Fot. Ignacy Krieger, po 1865, ze zbiorów MK
[Fotografia czarno-biała. Karta z wizerunkiem archanioła pośrodku i tekstem u góry i po bokach]
Fotografia barwna. Karta z wizerunkiem archanioła pośrodku i tekstem u góry i po bokach
Ewangeliarz Ławryszewski – karta z miniaturą przedstawiającą Archanioła Michała, ze zbiorów Biblioteki Książąt Czartoryskich
[Fotografia barwna. Karta z wizerunkiem archanioła pośrodku i tekstem u góry i po bokach]
Fotografia czarno-biała. Karta z wizerunkiem świętego Jana Ewangelisty siedzącego przy pulpicie
Ewangeliarz Ławryszewski – karta z miniaturą przedstawiającą św. Jana. Fot. Ignacy Krieger, po 1865, ze zbiorów MK
[Fotografia czarno-biała. Karta z wizerunkiem świętego siedzącego przy pulpicie]
Fotografia barwna. Karta z wizerunkiem świętego Jana Ewangelisty siedzącego przy pulpicie
Ewangeliarz Ławryszewski – karta z miniaturą przedstawiającą św. Jana, ze zbiorów Biblioteki Książąt Czartoryskich
[Fotografia barwna. Karta z wizerunkiem świętego siedzącego przy pulpicie]
Fotografia czarno-biała. Karta z wizerunkiem świętego Łukasza siedzącego przy pulpicie i tekstem u góry
Ewangeliarz Ławryszewski – karta z miniaturą przedstawiającą św. Łukasza. Fot. Ignacy Krieger, po 1865, ze zbiorów MK
[Fotografia czarno-biała. Karta z wizerunkiem świętego siedzącego przy pulpicie i tekstem u góry]
Fotografia barwna. Karta z wizerunkiem świętego Łukasza siedzącego przy pulpicie i tekstem u góry
Ewangeliarz Ławryszewski – karta z miniaturą przedstawiającą św. Łukasza, ze zbiorów Biblioteki Książąt Czartoryskich
[Fotografia barwna. Karta z wizerunkiem świętego siedzącego przy pulpicie i tekstem u góry]

Następna klisza ukazuje jedyną winietę nagłówkową znajdującą się w księdze, rozpoczynającą tekst Ewangelii wg św. Jana (karta 2).

Fotografia czarno-biała. Karta z winietą po lewej i tekstem po prawej
Ewangeliarz Ławryszewski – karta z winietą nagłówkową. Fot. Ignacy Krieger, po 1865, ze zbiorów MK
[Fotografia czarno-biała. Karta z winietą po lewej i tekstem po prawej]
Fotografia barwna. Karta z winietą po lewej i tekstem po prawej
Ewangeliarz Ławryszewski – karta z winietą nagłówkową, ze zbiorów Biblioteki Książąt Czartoryskich
[Fotografia barwna. Karta z winietą po lewej i tekstem po prawej]

Kolejne fotografie przedstawiają karty z miniaturami rysunkowymi: scenę Ofiarowania Jezusa w świątyni jerozolimskiej (karta 353 verso) oraz sceny związane z jednym z cudów uzdrowienia (karta 38). W drugim przypadku mamy do czynienia ze szkicami do nieukończonych miniatur barwnych. Są one niezbyt czytelne, gdyż przez cienki pergamin przebija tekst z następnej strony – w prawym górnym rogu wyraźnie widoczny jest ozdobny inicjał.

Fotografia czarno-biała. Karta z miniaturą przedstawiającą spotkanie Świętej Rodziny z Symeonem i Anną, u góry tekst
Ewangeliarz Ławryszewski – karta z miniaturą rysunkową przedstawiającą Ofiarowanie Jezusa. Fot. Ignacy Krieger, po 1865, ze zbiorów MK
[Fotografia czarno-biała. Karta z miniaturą przedstawiającą spotkanie Świętej Rodziny z Symeonem i Anną, u góry tekst]
Fotografia barwna. Karta z miniaturą przedstawiającą spotkanie Świętej Rodziny z Symeonem i Anną, u góry tekst
Ewangeliarz Ławryszewski – karta z miniaturą rysunkową przedstawiającą Ofiarowanie Jezusa, ze zbiorów Biblioteki Książąt Czartoryskich
[Fotografia barwna. Karta z miniaturą przedstawiającą spotkanie Świętej Rodziny z Symeonem i Anną, u góry tekst]
Fotografia czarno-biała. Karta ze słabo widocznymi miniaturami rysunkowymi, przez które przebija tekst
Ewangeliarz Ławryszewski – karta z miniaturą rysunkową przedstawiającą dwie sceny związane z cudami Jezusa. Fot. Ignacy Krieger, po 1865, ze zbiorów MK
[Fotografia czarno-biała. Karta ze słabo widocznymi miniaturami rysunkowymi, przez które przebija tekst]
Fotografia barwna. Karta ze słabo widocznymi miniaturami rysunkowymi, przez które przebija tekst
Ewangeliarz Ławryszewski – karta z miniaturą rysunkową przedstawiającą dwie sceny związane z cudami Jezusa, ze zbiorów Biblioteki Książąt Czartoryskich
[Fotografia barwna. Karta ze słabo widocznymi miniaturami rysunkowymi, przez które przebija tekst]

Zestawienie prac Kriegera z dostępnymi online zdjęciami cyfrowymi pokazuje podstawowe ograniczenie XIX-wiecznej fotografii reprodukcyjnej, którym był brak odzwierciedlenia barw fotografowanych obiektów. Mimo wszystko jednak dawała ona znacznie większe możliwości w zakresie powielania zabytków i dzieł sztuki niż stosowane wcześniej techniki, takie jak rysunek czy grafika, dzięki czemu szybko zyskała szeroką aprobatę. Zasługi tej gałęzi fotografii są trudne do przecenienia zwłaszcza w przypadku dzieł, których oryginały nie zachowały się do dziś lub uległy znacznemu uszkodzeniu.

Share This