Wokół krakowskiej nekropolii


Wokół krakowskiej nekropolii

 

Brama główna na cmentarz Rakowicki, fot. Natan Krieger, XIX/XX w., ze zbiorów MHK

Wydany przez władze austriackie zakaz pochówków na dotychczas istniejących cmentarzach przykościelnych w obrębie miasta wymusił znalezienie nowego miejsca na miejski cmentarz. Powstał on w latach 1800-1802 na terenie podmiejskiego folwarku, zakupionego od karmelitów bosych. Cmentarz nazywano generalnym lub powszechnym i dopiero w połowie XIX w. pojawiła się obecna nazwa „Rakowicki” od znajdującej się nieopodal wsi Rakowice. Nekropolia jest miejscem pochówku zarówno zasłużonych i znanych krakowian, twórców kultury, naukowców, przedstawicieli znanych rodów, działaczy niepodległościowych, politycznych i społecznych, uczestników ruchów niepodległościowych, jak i zwykłych obywateli miasta. Rodzinie Kriegerów zawdzięczamy kilka fotografii cmentarza i pojedynczych, wybranych nagrobków. Większość z tych zdjęć wykonał Natan Krieger pod koniec XIX w.

 

Grobowiec rodziny Kremerów, fot. Natan Krieger, po 1897 r., ze zbiorów MHK

 

Jedna z fotografii Natana przedstawia grobowiec rodziny Kremerów znajdujący się w pasie 13 cmentarza Rakowickiego. Wówczas spoczywali tutaj Józef (1806-1875), filozof i historyk sztuki wraz z żoną Marią z Mączyńskich (1824–1897), ich córka Maria (1854-1883), żona historyka Stanisława Smolki oraz zięć – lekarz i profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego Lucjan Rydel (1833-1895), a także brat Józefa Aleksander August (1813-1880), lekarz i przyrodnik, z żoną Modestą z Płońskich (1815-1889), działaczką społeczną i narodową. 

 

Józef Kremer, fot. Karol Beyer, ok. 1863 r., ze zbiorów MHK

Józef Kremer to jeden z najważniejszych polskich myślicieli XIX stulecia. Studiował prawo i filozofię na Uniwersytecie Jagiellońskim, zaś później podróżował po Europie uzupełniając edukację w Berlinie (tu słuchał m.in. wykładów Hegla), Heidelbergu i Paryżu. Na wieść o wybuchu powstania listopadowego wyruszył do Warszawy i wstąpił do wojsk powstańczych. Jako kanonier w baterii artyleryjskiej brał udział w bitwie pod Grochowem, gdzie został ranny. Powstańczy epizod zaważył na dalszej karierze uniemożliwiając mu zajęcie jakiegokolwiek stanowiska publicznego. Na kilka lat wyjechał z Krakowa pod Gorlice, gdzie pełnił rolę wychowawcy, a po powrocie prowadził prywatny zakład wychowawczy. Wreszcie w 1847 r. powróci do nauczania akademickiego, wykładał filozofię na UJ, a od 1853 estetykę i historię sztuki w krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych. Kilkakrotnie piastował godność dziekana Wydziału Filozoficznego, zaś w latach 1870-1871 był rektorem UJ. Należał do Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie, Towarzystwa Naukowego Krakowskiego, Towarzystwa Archeologicznego w Wilnie, Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych w Warszawie, Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Poznaniu. W 1872 współzakładał Akademię Umiejętności, w której był dyrektorem Wydziału Historyczno-Filozoficznego, przewodniczącym Komisji Filozoficznej, członkiem Komisji Historii Sztuki oraz Komisji Archeologicznej. Był filozofem, estetykiem, historykiem sztuki, a także prekursorem psychologii. W nagrobnym epitafium jego zasługi podsumowano słowami: Służył Ojczyźnie orężem, nauką i piórem.

 

Epitafium Aleksandra Kremera i jego żony Modesty, fot. Natan Krieger, po 1897 r., ze zbiorów MHK

 

Na bocznej ścianie nagrobka umieszczona została tablica epitafijna poświęcona młodszemu bratu Józefa, Aleksandrowi Augustowi. Ukończył on studia medyczne na UJ, następnie spędził kilka lat w zagranicznych klinikach, by w końcu osiąść w Kamieńcu Podolskim. Był tu szeroko znany jako działacz społeczny i filantropijny. W 1865 r. w ramach represji popowstaniowych, został wygnany z Rosji razem z żoną – cenioną działaczką społeczną i narodową, pochodzącą z Podola. Powrócił do Krakowa i zajął się działalnością naukową. Był członkiem Towarzystwa Naukowego Krakowskiego, następnie Akademii Umiejętności, a także współzałożycielem Towarzystwa Lekarskiego Krakowskiego i jego pierwszym prezesem. Córką Aleksandra i Modesty była znana pisarka Antonina Domańska.

 

Epitafium Kremerów i Rydlów, fot. Ewa Gaczoł, 2018

Z biegiem lat w grobowcu spoczęli kolejni przedstawiciele rodziny Kremerów, co spowodowało zmianę układu tablic epitafijnych. W XX w. pochowano tu także obok męża,  wybitnego okulisty prof. Lucjana Rydla, drugą córkę Józefa – Helenę (1846-1921). Rydel,  rektor UJ, był twórcą krakowskiej szkoły okulistycznej, słynął z klarownych i interesujących wykładów. Jego synem był poeta i dramaturg Lucjan Rydel. I to właśnie ów niesforny Lucio namówił swą ciotkę, Antoninę Domańską, do pisarstwa, dzięki czemu powstały takie utwory jak „Historia żółtej ciżemki” czy „Krysia Bezimienna”. Z kolei przyjaciel Lucjana Stanisław Wyspiański uwiecznił ją w „Weselu” jako Radczynię.

 

Nagrobek Józefa Kremera seniora, fot. Ewa Gaczoł, 2018

Nieopodal w pasie 17 cmentarza znajduje się nagrobek Józefa Kremera seniora (1769–1848), Niemca wywodzącego się z Opawy. Ten mistrz krawiecki osiadł w Krakowie pod koniec XVIII w. wraz z żoną Anną z Erbów (1769–1828), pochodzącą z Karlsbadu. To właśnie ona, osoba wykształcona, wychowała dzieci w polskim duchu. Rodzina szybko zasymilowała się całkowicie. Grobowiec postawił Józef swej zmarłej małżonce i uczcił ją epitafium: „Józef Kremer Obywatel M. Krakowa ten pomnik położył na Cześć! szanownej Małżonce i zacnej Matce; której życie całe było dla Jej rodziny wzorem Cnót i bojaźni Bożej”. Spoczęła tu także druga żona Józefa – Elżbieta z Utzów Kremerowa (1780-1843).

 

Fragment Rynku Głównego, Linia A-B. Pierwsza i druga z prawej – kamienice Kremerowskie, fot. Ignacy Krieger, przed 1875, ze zbiorów MHK

 

Kremerowie szybko dorobili się sporego majątku i na początku XIX w. zakupili dwie kamienice na Rynku Głównym (obecnie na ich miejscu stoi gmach Feniksa wybudowany w latach 1928-1932), należała do nich także nieruchomość między obecnymi ulicami: Łobzowską, Siemiradzkiego, Lenartowicza i aleją Słowackiego. Urządzili tu gospodę i „ogród  publiczny” tzw. Ogród Kremera, który zaprojektowany był w stylu biedermeierowskim. Organizowano tam bale, koncerty, przedstawienia teatralne, pokazy akrobatyczne i fajerwerki. Znajdowały się tam również dwa stawy, a na nich łódki do pływania. Obecnie przez teren dawnego ogrodu biegnie ulica Kremerowska.

 

Część południowa dziedzińca Collegium Maius po neogotyckiej restauracji, fot. Ignacy Krieger, ok. 1870, ze zbiorów MHK

 

Trzeci z synów Józefa seniora – Karol Roman (1812-1860) po studiach na Uniwersytecie Jagiellońskim wyjechał do Monachium i Paryża w celu uzupełnienia wiedzy w zakresie architektury i restauracji zabytków. W 1838 r. rozpoczął pracę w Urzędzie Budownictwa Wolnego Miasta Krakowa. Wspólnie z Tomaszem Majewskim przebudował gmach ówczesnego teatru. Jednak główną jego pasją była odnowa zabytków. Choć prowadzone przez Kremera badania często miały pionierski charakter, to koncepcje zakładające duży stopień ingerencji i autorskiego udziału konserwatora od samego początku budziły sporo kontrowersji. Jego dziełem m.in. była neogotycka restauracja i przebudowa Collegium Maius. W 1839 r. gdy podjęto akcję wytyczenia alejek, kwater i sadzenia drzew na cmentarzu Rakowickim to Karol Kremer przygotował plan przypominający kształt bramy jako symbol przejścia z życia doczesnego do wiecznego. Z dziejami cmentarza związani są także jeszcze dwaj członkowie rodziny Kremerów. W 1874 r. rada miejska powierzyła wspomnianemu już Aleksandrowi Kremerowi – jako znawcy sztuki ogrodowej – upiększanie Plant, zieleńców miejskich oraz prace porządkowe na cmentarzu Rakowickim. Z kolei syn jego siostry Teresy, Edward Stehlik (1825–1888), rzeźbiarz i kamieniarz, jest autorem wielu grobowców i nagrobków. To właśnie jemu powierzono budowę takich pomników jak obelisk ku czci powstańców 1863/4 czy grobowiec weteranów powstań 1830/1 i 1863/4. Ale to już inna historia (ciąg dalszy nastąpi).

 

Uproszczony schemat drzewa genealogicznego rodziny Kremerów

1 Comment

  1. ), należała do nich także nieruchomość między obecnymi ulicami: Łobzowską, Siemiradzkiego, Lenartowicza i aleją Słowackiego. Urządzili tu gospodę i „ogród publiczny” tzw. Ogród Kremera, który zaprojektowany był w stylu biedermeierowskim. Organizowano tam bale, koncerty, przedstawienia teatralne, pokazy akrobatyczne i fajerwerki. Znajdowały się tam również dwa stawy, a na nich łódki do pływania. Obecnie przez teren dawnego ogrodu biegnie ulica Kremerowska

    To ostatnie sformułowanie niestety nie jest prawdziwe, ul. Kremerowska jest dalej, a dawny ogród należy obecnie do Sióstr Karmelitanek (wola wdowy Kremerowej)

    Post a Reply

Submit a Comment

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Share This